Ambacht in beeld: Honing maken

Vanuit haar woonkamer kan ze de bijenkasten zien. Monique Quaedackers, docente Biomedische Wetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam, vertelt me dat zij maar wat blij is met haar huis aan de rand van Utrecht en pal naast de Maarsseveense plassen. “Een jaar nadat we hier kwamen wonen, wisselde de gemeente alle populieren aan de Gageldijk om voor lindebomen; grote leveranciers van nectar. Alsof het zo had moeten zijn!”. Niet alleen zij, maar ook haar 20 bijenvolken zijn daar ontzettend blij mee. Veel hoef ik niet te vragen. Het verhaal over honingbijen, de natuur en haar ambacht bruist, borrelt en moet eruit! Terwijl ze een crackertje met zelfgemaakte jam eet, steekt deze bevlogen imker van wal.

Waarschuwing vooraf: dit artikel is aanzienlijk langer dan je van mij gewend bent. Ga er even lekker voor zitten, of scan het en lees alleen de antwoorden op de vragen waar jij benieuwd naar bent.

monique quaedackers bijenbehouderij ambacht honing maken
(copyright: Susan van Schijndel)

Vanwaar de keuze om bijen te gaan houden?
“Op een vakantie in Griekenland zagen mijn man en ik overal bijenkasten in de natuur staan. ‘Oh dat zou toch wat zijn, als wij bijen zouden kunnen houden’, zei mijn man. Zijn opa was imker, dus het kriebelde bij hem al langer om in die voetsporen te treden. Vanuit mijn interesse in de natuur, ik ben biologe van beroep, was ik gelijk enthousiast. Samen hebben we BijenBEhouderij de Gagel op poten gezet. We zijn eerst begonnen met een paar bijenvolken, maar inmiddels zijn we al flink gegroeid!”

Wat is er zo mooi aan jouw ambacht?
“De bijen hebben een enorme kracht en kunnen mega hard werken. Naast dat ze een hele belangrijke functie in de natuur hebben en ze lang niet altijd even enthousiast ontvangen worden doordat ze kunnen steken, geven ze ons een heel ‘bijzonder’ product terug dat op geen enkele andere manier te maken is. Een heel gewild product ook. Nederlandse honing is erg schaars vanwege het wisselvallige weer en korte bijenseizoen. De honing is voor mij trouwens een bijproduct. Wat ik zo mooi vind aan imkeren, is dat je veel intenser naar de natuur gaat kijken als je de bijen volgt. Zelfs voor mij als bioloog gaat er nog een wereld open.”

monique quaedackers bijenbehouderij ambacht honing maken
(copyright: Susan van Schijndel; BijenBEhouderij de Gagel – Monique Quaedackers)

Hoe leg jij er iets van jezelf in?
“Als je goed imkert en daardoor de bijenvolken in balans zijn, krijg je daar lekkere honing voor terug. Maar daar komt wel veel bij kijken! Alles moet kloppen. Is er teveel voorraad in de kast? Dan maken de bijen geen nieuwe honing. Is er te weinig voorraad? Dan raken ze in paniek. Is het te koud of te nat? Dan vliegen ze niet. Is het te droog? Dan maken de bloemen geen nectar aan. Voor de lindebomen bijvoorbeeld moet het eigenlijk gewoon ‘zwoel-warm’ zijn, dat is ook ideaal voor de bijen. Maar ja, dat is het maar twee tot drie maanden per jaar in Nederland. Als imker zorg je ervoor dat zoveel mogelijk omstandigheden goed zijn. Zo haal ik alleen honing uit de raten als er honing in overvloed is. En ik zorg ervoor dat er het hele seizoen wel iets in bloei staat in mijn tuin waar mijn bijen nectar vandaan kunnen halen.

Iedere plantensoort produceert zijn eigen smaak. Nectar van de lindeboom proeft anders dan die van een bramenstruik of een appelboom. Wat bijzonder is aan mijn honing is dat het een grote diversiteit aan nectar bevat. Dat komt door de zowel stadse als landelijke natuur om mij heen en veel verschillende soorten planten in mijn tuin. Je proeft de omgeving in het potje, zeg ik altijd. Je proeft Utrecht!” Leuk weetje: omdat Monique op een eerlijke en duurzame manier een heerlijk streekproduct neerzet, heeft de honing van BijenBEhouderij de Gagel het Lekker Utregs Keurmerk!”

monique quaedackers bijenbehouderij ambacht honing maken
(copyright: BijenBEhouderij de Gagel – Monique Quaedackers)

Hoe gaat het maken van honing in zijn werk?
“Het echte werk doen de bijen. Zij bouwen de raten met zeshoekige cellen, vliegen erop uit om nectar te verzamelen, voegen er enzymen aan toe, dampen de honing in en stoppen het in een cel, de honing wordt verder ingedampt en verzegeld met een laagje was zodra de honing rijp is. Daar kom ik verder niet aan. Ik peuter de zegeltjes van de raten af waarmee de bijen de cellen hebben afgesloten, slinger de honing eruit, laat het door een grove zeef lopen om de wasdeeltjes eruit te halen, doe het in een potje en that’s it! Gemiddeld oogst ik zo’n tien tot vijftien kilo honing per volk. In principe is dat oogsten niet zo moeilijk. Wel een werkje hoor, maar mijn uitdaging is om de bijenvolken zo goed mogelijk in balans te houden.

Een bijenvolk wil groeien en overleven. In de zomer kan een bijenvolk uit wel 50.000 bijen bestaan. Hoe oud ze worden verschilt heel erg. Zomerse werksterbijen leven maar zes weken, winterbijen zo’n zeven maanden, en de koningin kan wel vijf tot zes jaar worden. Dat heeft alles te maken met hoe hard ze werken. Om één kilo honing te maken brengen de bijen duizenden bloemen een bezoekje en leggen daarbij een super grote afstand af. Als ze in één rechte lijn zouden vliegen, kunnen ze een rondje om de aarde maken. Ze kunnen niet goed tegen kou, dus de winter is de reden dat ze zo’n grote voorraad aanleggen. Als het kouder dan 8 graden wordt, kruipen de bijen bij elkaar in een tros met in het midden de koningin. Door het bewegen van hun vliegspieren produceren ze warmte waardoor het binnen in de kast zo’n 15 graden blijft. De suiker in de honing is de brandstof die hun spiertjes van energie voorziet. Ik haal dus nooit alle honing weg.”

monique quaedackers bijenbehouderij ambacht honing maken
(copyright: BijenBEhouderij de Gagel; Monique Quaedackers)

Welke variaties maak je? Wat is er allemaal mogelijk met honing?
“Van de nectar maken de bijen honing, dat is mijn hoofdproduct. Ook produceren ze bijenwas, wat ook echt een heel bijzonder goedje is dat veel gebruikt wordt in cosmetische producten zoals lippenbalsem. Maar ook om kaarsen van te maken en om bijvoorbeeld snoepjes en dropjes te laten glanzen. Naast honing en was heb ik laatst ook wijn gemaakt van honing. Dat is weer een hele andere ambacht hoor, daar zal ik nu niet over uitweiden!”

Wat is het verschil tussen ambachtelijke en supermarkt honing?
“In de supermarkt moet het een bijenproduct zijn, anders mag er geen ‘honing’ op het etiket staan. Al is de herkomst en productie ervan wel totaal anders. Veel honing komt uit China. In fabrieken wordt alle geleverde honing vaak met elkaar vermengd, door een zeer fijne zeef gehaald en verhit. Niet alleen proef je door het mengen bijna geen verschil meer, maar ook gaan smaakbepalende elementen als stuifmeelkorrels verloren door het zeven en door het verhitten verliest het zijn heilzame werking. Zo zonde! Als je trouwens honing wil gebruiken om je hooikoorts-allergie te verminderen, koop dan honing van een imker uit jouw omgeving. En ga het dus zelf ook niet verhitten in muntthee of door het te bakken! Bij honing ben ik overtuigd van de gezondheidseffecten, maar ik zet wel grote vraagtekens bij de heilzame werking van andere bijenproducten als koninginnengelei en bijenpollen. Beide zijn nog onvoldoende wetenschappelijk aangetoond en ook eigenlijk heel erg bij-onvriendelijk; de bijen hebben hier eerder een tekort dan een overschot van.”

monique quaedackers bijenbehouderij ambacht honing maken

Wat is de grootste misvatting over jouw ambacht?
“Er zijn er wel een paar. De eerste. Mensen denken bijvoorbeeld vaak dat ik de bijen in ovale gevlochten korven houd. In een korf moet ik echt indringen als ik honing eruit wil halen en dat kan niet zonder schade achter te laten. Met de bijenkasten hoeft dat niet, daar leen ik gewoon even een raat die ik vervolgens weer terughang in de kast als een dossier in een ouderwetse archiefkast. De tweede. De honingbijen leven in kolonies, daardoor kan een imker ze bij zich houden. Maar er zijn nog 360 andere bijensoorten! De hommel is ook een bij, evenals zandbijen en metselbijen. Daar maak ik me wel zorgen om, want die hebben het een stuk minder makkelijk omdat er niemand voor hen zorgt. Als de natuur in balans is, is dit ook niet nodig, maar door onze intensieve landbouw is de leefomgeving van bijen zo aangetast dat het voor hen heel moeilijk is om te overleven. Er zijn veel minder bloemen en de in overvloed gebruikte bestrijdingsmiddelen zijn schadelijk voor insecten.”

We werpen een blik in de toekomst. Over 25 jaar, hoe maken we dan honing?
Monique denkt even na en begint voorzichtig, maar al snel luider te vertellen. “Het imkeren wordt al duizenden jaren gedaan, dus dat zal niet zomaar veranderen. In Nederland is de ‘wilde’ honingbij uitgestorven. De bijenvolken die er nu zijn, hebben nauwelijks kans op overleven in het wild. Over 25 jaar is onze omgeving hopelijk zoveel bloemiger en schoner – vrij van bestrijdingsmiddelen – dat de bijen gewoon weer in het wild kunnen leven, onafhankelijk van imkers. En dan hebben we in de buurtmoestuin een volkje voor onze eigen honing!”

monique quaedackers bijenbehouderij ambacht honing maken

Tijd voor tips! Waar moeten wij op letten en hoe kunnen we de bloemetjes de bijtjes een handje helpen?
“Neem kruidenplantjes op je balkon of in je tuin! Bieslook, tijm, kervel, basilicum, rozemarijn en salie zijn niet alleen heerlijk in je gerechten, maar ze zijn ook fantastisch voor bijen. Je kunt bijvoorbeeld de helft gebruiken bij het koken en de andere helft laten bloeien. Je kunt natuurlijk ook andere planten met veel bloemen in je tuin zetten. Het beste zijn inheemse planten van een biologische teler. Op planten uit tuincentra zitten vaak veel pesticiden en maken geen nectar of stuifmeel meer aan. Bang hoef je niet te zijn voor bijen die op bezoek komen. Bij het nest zijn een paar waakbijen die de kast beschermen, de rest is alleen maar geïnteresseerd in bloemen. Als je ze gewoon met rust laat, doen ze je niks.”

Kan ik dit zelf ook: thuis ook honing maken?
“In principe zou het kunnen, maar je moet wel weten hoe je bijen moet verzorgen. Als je niet weet wat je doet, dan raak je ze vrij rap kwijt. Wil je voor die bijen zorgen alsof het je huisdieren zijn? Zo ja, dan kun je – met beetje geluk – je eigen honing gaan oogsten. En je hebt natuurlijk ruimte, bloemen en spullen nodig. Dus weet waar je aan begint, want het is niet zo simpel als het lijkt.”

monique quaedackers bijenbehouderij ambacht honing maken


Dit artikel is de eerste in de reeks van “Ambacht in beeld“. Van welke ambacht wil jij het fijne (w)eten? Laat het me weten in de reacties hieronder! En als je dit met plezier gelezen hebt, volg EetSnakelijk dan op Facebook, Instagram of Twitter. Of abonneer je op mijn blog. Vind ik leuk!
Benieuwd naar wat ik allemaal met honing maak? Bekijk mijn recepten met honing.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s